Sân khấu trí tuệ

Về phương diện y học “sân khấu” của trí tuệ gồm các định khu thuộc hai hợp phần bán cầu đại não (YHCT gọi là “phủ kỳ hằng”):

Hợp phần bán cầu não phải là thổ cư của “cái tin” (croyance)
Hợp phần bán cầu não trái là lãnh địa của “cái biết”(connaissance).

Bất kỳ mọi diễn biến tư duy nào cũng đều có sự can dự của niềm tin &hiểu biết (croyance avec connaissance) và chất lượng sự kiện vừa nêu đuợc định danh: TRÍ TUỆ (esprit).

Về phương diện triết học: khi trí tuệ nghiêng nhiều hơn về phần tin tuởng (tùy thuộc môi trường sống và trình độ nhận thức cá nhân), vuợt trội hơn phần hiểu biết đang có, mà hưng phấn dự cảm trước một tiến trình sẽ đến… quá trình tư duy ảo biến này, gọi là TÂM LINH (prémonition). Theo sách “nouveau petit Larousse illustré” NXB Paris VI-1952, người Pháp định nghĩa thuật ngữ Tâm Linh như sau: “sensation précédant un fait et l’ annocant – cảm giác riêng như báo trước sự việc sẽ đến cho mình. Học giả Đào Duy Anh cũng giới thiệu: tâm linh là cái trí tuệ tự có trong lòng người, là dự giác điều mặc giới về tương lai… (sách Hán Việt từ điển quyển hạ trang 243, NXB Trường Thi- Saigon 1957, và sách Pháp Việt từ điển trang 1362, NXB Minh Tân Saigon 1952)

Phân loại hình thái tâm linh

Trong thực tế cuộc sống đời thường, ngành tâm lý học đã phân lập 3 hình thái tâm linh (morphotypologie prémonitoire):

Tâm linh khoa học (prémonition scientifique)
Tâm linh tín ngưỡng tôn giáo (prémonition religieuse)
Tâm linh thế tục (prémonition du culte)*

Tâm linh khoa học

Khoa học kỹ thuật dựa trên thực nghiệm định lượng bền vững và lôgic toán học, giúp ta có đuợc “cái BIẾT khoa học” thường gọi là tri thức ! Còn khi ta tự thân trải nghiệm rồi trực giác những định tính dị thường (bất khả tri luận = chưa thể giải thích cụ thể) thì phân tâm học (psychanalyse) gọi là “cái tin siêu hình-croyance ferme et métaphysique” và đây chính là tâm linh khoa học! Năm xưa nhà khoa học ALBERT EINSTEIN đã dự cảm trước hai sản phẩm trí tuệ: thuyết tương đối hẹp bàn về vật chất vận động sinh ra năng lượng (1905) và thuyết tương đối rộng bàn về cân bằng vũ trụ (1915)… nói chung thì tâm linh khoa học rất cần thiết cho mọi bộ môn khoa học! là cửa ngõ cho năng lực SÁNG TẠO!*

Tâm linh tín ngưỡng tôn giáo

Trong triết học, “cái ta biết” là tri thức lý thuyết, “cái ta làm” là tri thức ứng dụng. Riêng “cái ta tin” là tri thức giải thoát, mục đích hoàn thiện quá trình sống bản thân về nhân cách, đồng thời thôi thúc- động viên những ai “chưa được tốt” sẽ trở thành người tốt ! Đây là tâm linh tôn giáo, là dòng chảy trí tuệ tinh mẫn giải phóng bản thân giảm thiểu khổ đau, hướng về điều thiện bằng cách phát huy3 tâm thức “lòng trắc ẩn + thái độ khoan dung + kiên trì bền bỉ”, để tiến đến phát triển được tình yêu thương nhân loại… trong mỗi cá thể !*

Tâm linh thế tục, cũng gọi là tâm linh theo phong tục – tập quán (prémonition des moeurs,des us& coutumes).

Mọi hình thái tâm linh đều khởi nguồn từ trực giác (force d’ intuition), nhưng khi “vốn liếng cái ta biết” không đầy đủ (tức là tri thức khoa học còn yếu kém, kiến thức nhân văn còn bấp bênh…) thì nguy cơ “cái ta tin” rất dễ sa lầy vào vùng trũng “mê tín-dị đoan” (mê tín = niềm tin mù quáng, dị đoan = tin tưởng điều lạ lùng, sách Hán Việt từ điển của học giả Đào Duy Anh, trang 206 và trang 554). Tại nước ta, là xứ sở nông nghiệp truyền thống , tất cả sự việc – sự kiện phụ thuộc vào các biến động của khí hậu – khí tượng phức hợp vùng châu Á nhiệt đới – gió mùa xảy ra hàng năm… đã sản sinh ra rất nhiều lễ hội cầu xin “tha lực” (sức mạnh ở ngoài năng lực của con nguời nông nghiệp) giúp đỡ để an cư lạc nghiệp! lâu dần trở thành phong tục – tập quán mỗi vùng miền… Những tha lực ấy được trí tưởng tượng loài nguời nhân cách hóa là “thần linh”… Một cám dỗ khó tránh là “tính vị kỷ” (bản năng sinh tồn của con người: dành ưu tiên cho lợi ích riêng mình trước!) mà nhiều cá thể đã mưu cầu thái quá (lòng tham lam) trục lợi “thần linh” để làm giàu cho mình hoặc cho nhóm lợi ích của mình… bất chấp qui luật phát triển của xã hội văn minh đương đại:

Vừa tôn trọng nhân cách tính
Vừa tăng cuờng nhân đạo tính

Mọi “biến tuớng” của tâm linh thế tục còn rải rác ở nơi này nơi kia… sẽ dần dần bị triệt tiêu, khi nhịp sống chung của cộng đồng được nâng lên (xóa đói giảm nghèo, giáo dục – y tế đầy đủ số lượng và chất lượng…). TÂM LINH luôn luôn là giá trị ĐẸP của biểu tượng “thăng hoa tri thức hướng thiện” cho chúng ta khi còn sống!